EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công

Chuôn Ngọ là làng nghề truyền thống đã nghìn tuổi, lưu giữ được những nét tinh hoa nhất của một trong những nghề thủ công tinh tế bậc nhất.

>> Ford EcoSport khám phá đô thị: Men vàng Chu Đậu
>> Ford EcoSport khám phá đô thị: Làng gỗ giàu nhất Việt Nam chuyển mình

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 1
Trong chuyến đi cuối cùng của loạt bài cùng EcoSport khám phá các làng nghề truyền thống đặc sắc, chúng tôi quyết định về Chuôn Ngọ. Lựa chọn này có nhiều lý do. Đây là nơi có làng nghề khảm trai nổi tiếng nhất và lâu đời nhất; đây cũng là chuyến du hành về hướng nam, sau khi chúng tôi đã đi lên phía bắc thăm Đồng Kỵ và sang đông tới Chu Đậu.

Trên hành trình, chúng tôi ghé qua làng sơn mài Hạ Thái, mà theo tư vấn của một anh bạn, từng là nơi làm rất tốt mô hình kết hợp giữa du lịch với phát triển nghề truyền thống.

Sơn mài Hạ Thái

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 2
Làng Hạ Thái thuộc xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, cách Hà Nội khoảng 17km về phía nam. Khu trung tâm sơn mài giờ nằm ở khu đất giãn dân, với đường đi lối lại rộng rãi, quy củ. Cứ vài bước chân lại có thể bắt gặp một xưởng đang hoạt động. Mặc dù thời điểm đầu tháng 9 khi chúng tôi ghé qua, mỗi xưởng chỉ có một vài thợ, nhưng quy mô các xưởng đều có thể dành cho hai, ba chục công nhân cùng làm việc vào những dịp cao điểm đơn hàng, và được phân chia thành các khu vực chuyên môn riêng như thợ làm vóc, gắn vỏ trứng, dán bạc, vẽ màu, phun sơn, mài bóng. 
EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 3
EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 4
Sơn mài ở Việt Nam tương truyền có từ hàng trăm năm trước Công nguyên, xuất phát là nghề sơn son thếp vàng, với các sản phẩm chủ yếu là đồ thờ cúng hay đồ dùng cho tầng lớp quý tộc, hay vật dụng cho đời sống hằng ngày là các sản phẩm như khay, hộp bằng mây tre đan được quang một lớp sơn vừa trang trí vừa bảo vệ.

Đến đầu thập niên 1930, lứa hoạ sĩ đầu tiên của trường Mỹ thuật Đông Dương, từ vẽ tranh đã nghĩ ra việc ứng dụng sơn mài trên nhiều chất liệu khác nhau và hoàn thiện kỹ thuật mài. Từ gỗ, tre, nứa, song, mây và giờ đây là composite, gốm sứ, khiến cho sản phẩm trở nên cực kỳ phong phú. Sơn mài trước đây cũng chỉ có 3 mầu: sơn then (màu đen), sơn son (màu đỏ) và sơn cánh gián (màu vàng nâu). Quá trình tìm tòi sáng tạo đã tạo nên nhiều màu mới với nhiều sắc độ, từ đằm thằm đến lộng lẫy.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 5

Trên tay hoạ sĩ Trần Công Dũng là một chiếc đôn sơn mài, với khung đan từ tre. 

Dẫn chúng tôi đi thăm quan một số công đoạn sản xuất đồ thủ công, anh Trần Công Dũng, một nghệ nhân xuất thân là hoạ sĩ sơn mài học trường Mỹ thuật Hà Nội, cho biết tranh sơn mài từng có thời rất được ưa chuộng ở nước ngoài. Chất liệu để hoàn thiện tranh từ đơn giản như vỏ trứng đến cầu kỳ như quỳ bạc, quỳ vàng. Tuy nhiên, đầu ra của tranh hiện đang chững lại do thiếu những hoạ sĩ tài năng. Tranh sơn mài hiện chủ yếu là làm theo các mô-típ cũ, ít sáng tạo, gặp sự cạnh tranh từ tranh của Hàn Quốc nên cũng không còn thu hút khách du lịch, nhất là khách nước ngoài như trước. Đây cũng là lý do khiến du lịch làng nghề gần đây trở nên đìu hiu.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 6

Nguyên nhân ngoài ra còn có việc thiếu sự gắn bó giữa các ngành, thiếu các nhà đầu tư, các gallery trưng bày quảng bá sản phẩm. Kinh tế suy giảm cũng là một yếu tố khác. Tuy nhiên, Hạ Thái cũng từng trải qua khó khăn trước đây, vào cuối thập niên 1980 hay cuộc khủng hoảng kinh tế cuối những năm 1990. Khó khăn rồi cũng sẽ qua, nhưng mơ ước của anh Dũng cũng như nhiều người trăn trở với nghề khác là làm thế nào tạo ra được mô hình kết hợp giữa trường lớp đào tạo nhân lực với làng nghề sản xuất, du lịch văn hoá, làm nền tảng phát triển kinh tế, mới có thể duy trì phát huy nghề truyền thống đến một mức cao hơn.

Khảm trai - nghề công phu nhất

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 7
Rời Hạ Thái, chúng tôi xuôi tiếp xuống phía nam khoảng hơn 20km nữa là tới xã Chuyên Mỹ, ở huyện Phú Xuyên, Hà Tây. Tại đây có tới 7 làng nghề khảm trai, mà gốc gác xuất phát từ Chuôn Ngọ. Đây là làng nghề gây ấn tượng mạnh nhất cho chúng tôi trong chuyến du lịch, khám phá cùng EcoSport.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 8
Nói về tuổi, Chuôn Ngọ thuộc số làng nghề lâu đời nhất Việt Nam. Nghề khảm ở Việt Nam được sử sách nhắc tới từ thế kỷ 3 đến 5, vào thời còn Bắc thuộc. Khảm trai xuất hiện sau đó không lâu. Tổ nghề vùng khảm trai Chuyên Mỹ là danh tướng Trương Công Thành, từng theo Lý Thường Kiệt đánh quân Tống tận sang phương Bắc. Đến thời Trần thì nghề đã phát triển tới mức điêu luyện và được đưa vào danh sách quà tặng theo đòi hỏi của triều đình nhà Nguyên. Đồ khảm trai cũng đặc biệt được người Pháp ưa chuộng khi bắt đầu chế độ thực dân ở Việt Nam nhờ tính nghệ thuật, sự tinh xảo.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 9
Khảm trai có điểm độc đáo là chất liệu xuất phát từ ruộng đồng, tưởng như bỏ đi, nhưng khi hoàn thiện lại trở thành hàng xa xỉ, cao cấp. Cũng bởi vậy, hoàn thiện một sản phẩm phải trải qua nhiều công đoạn cầu kỳ và công phu, tốn nhiều thời gian và cần nhiều nỗ lực, tâm huyết.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 10
Nghề thủ công nào cũng đòi hỏi sự công phu trong chế tác, nhưng so với nghề khảm trai, có lẽ chỉ nghề kim hoàn là có thể sánh được. Vỏ ốc vỏ trai vốn mong manh, lại trải qua các công đoạn mài mỏng, trước khi được cắt xẻ thành những chi tiết mảnh hơn cả sợi tóc. Đôi khi một bức tranh có tới hàng nghìn chi tiết như vậy. Chỉ hình dung việc khảm các chi tiết này lên gỗ đã đủ thấy được cái tài tình của người thợ.
EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 11

Tô hình lên xà cừ trước khi châm vạch ốc.

Có thể chia kỹ thuật khảm trai có thể chia ra thành các công đoạn sau. Đầu tiên là xẻ, mài và ép ốc, trai. Sau khi xẻ, phải mài thật nhẵn và hơ trên lửa cho phẳng. Phải làm hoàn toàn bằng tay vì dùng máy ép có thể làm những miếng xà cừ mỏng manh vỡ vụn. Tiếp theo là châm vạch ốc, tức là dùng kim vạch hoa văn theo mẫu tranh, rồi cắt tỉa. Khó nhất chính là việc tỉa hình trên vỏ trai vỏ ốc vì nếu hỏng có thể phải khắc lại từ đầu, chất liệu thì vô cùng mảnh mai, trong khi giá lại rất đắt. Tiếp đó cẩn những hoa văn đó xuống bề mặt gỗ được khắc sẵn và dính bằng sơn ta. Cuối cùng là gia công xử lý bề mặt. Người thợ phải mài bằng giấy ráp, đánh lại bằng cát mịn, sau đó xoa vôi bột, dùng lá ngái đánh một lần nữa rồi xoa bột gạo để làm mịn các chỗ xước và lên sắc.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 12

Dùng lưỡi cưa mảnh như sợi chỉ để cắt từng miếng vỏ trai, ốc.

Trong số những bức tranh khảm trai gần đây, nổi tiếng nhất là bức Chiếu dời đô, khảm nguyên văn lời chiếu của Lý Thái Tổ, được thực hiện năm 2010, và bức Phiên chợ quê. Tác giả bức tranh, nghệ nhân Nguyễn Duy Hải, là một trong những người nổi tiếng nhất về nghề hiện nay. Bức tranh có kích thước 2,5x1,28m khảm toàn vỏ ốc, rực lên vẻ óng ánh hồng tía dưới ánh sáng. Bức tranh đi ra khỏi khuôn mẫu của tranh khảm trai truyền thống, vốn gắn với hoành phi câu đối, gắn với những đề tài long phượng hay các tích của Tàu. Lấy cảm hứng từ bài thơ Chợ tết của nhà thơ mới Đoàn Văn Cừ, Duy Hải đã tạo nên một tác phẩm hoành tráng theo đúng nghĩa, mới lạ nhưng vẫn đậm chất dân gian. Một bức tranh phức tạp với khung cảnh đặc trưng cây đa bến nước cùng các sinh hoạt của một phiên chợ quê.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 13

Một người thợ tỉ mẩn cham lưng chiếc ghế bằng gỗ trắc trước khi cẩn xà cừ. Bộ bàn ghế gỗ trắc khảm xà cừ này có giá tới 800 triệu đồng.

Quan sát xưởng của anh Hải, chúng tôi thấy anh còn sáng tạo bằng cách khảm trai tranh Đông Hồ, Hàng Trống, hay thổi hơi hướng hiện đại với những bức tranh thiếu nữ, tranh bờ Hồ, chân dung người nổi tiếng. Theo anh Hải, thị trường tiêu thụ chủ yếu ở Trung Quốc nên cũng khó có thể đầu tư sáng tạo những đề tài mới lạ. Khách châu Âu rất ưa chuộng đồ khảm trai, nhưng họ lại không ưa thích bàn ghế, sập gụ mà chỉ chuộng các món đồ lưu niệm nho nhỏ. Cho chúng tôi xem một hộp đồ trang sức tròn với đường kính hơn 30cm, anh Hải cho biết nó có giá tới gần 40 triệu đồng, do được làm bằng gỗ trắc lại khảm xà cừ đỏ loại đắt nhất. Một cân xà cừ nhập ngoại từ Singapore giá lên tới 30-40 triệu đồng.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 14
EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 15

Nghệ nhân Nguyễn Duy Hải giới thiệu các công đoạn làm ra một tác phẩm khảm trai.

Nghề khảm trai xuất phát từ những vỏ trai, vỏ ốc mò dưới ao, ruộng, nhưng ngày nay cũng đã nằm trong trào lưu toàn cầu hoá. Vật liệu có nhiều, ở trong nước có cửu khổng (bào ngư), diệp xù, trai cánh, trai Nông Cống. Loại đắt tiền phải nhập ngoại. Trai đen, ốc nhập từ Singapore, loại cao cấp như vỏ ốc Indonesia có thể tạo nên những ánh sắc lung linh như hình ảnh 3 chiều. Chi phí đắt đỏ như thế, người có thể cẩn xà cừ ở mức nghệ nhân lại không nhiều, nên mỗi một tác phẩm làm ra đều vô cùng kén khách mua. Chỉ vào người cháu đang tỉ mẩn chạm lưng ghế bằng gỗ trắc, anh Hải nói bộ bàn ghế hoàn chỉnh này (một bàn, một ghế dài, 2 ghế đơn, 2 đôn) có giá tới 800 triệu đồng. Một bộ sập tam diện gỗ trắc đã có giá hơn một tỷ đồng, cẩn xà cừ xong tăng gấp rưỡi là thường.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 16

Chiếc hộp trang sức bằng gỗ trắc giá gần 40 triệu đồng.

EcoSport khám phá đô thị: Về nơi tinh hoa nghề thủ công ảnh 17

Có tới hơn 90% người dân ở Chuôn Ngọ sống nhờ nghề khảm trai. 

Dạo một vòng xung quanh Chuôn Ngọ, có thể thấy đâu đâu cũng vang lên tiếng cưa cắt, tiếng đục chạm, tiếng mài. Mỗi hộ chỉ vài nhân công, hoặc tự làm xưởng riêng, hoặc gia công cho các công ty như của anh Duy Hải. Theo thống kê, có tới hơn 90% số hộ ở Chuôn Ngọ sống dựa vào nghề khảm trai. Khảm trai là nghề độc đáo và chỉ có ở riêng khu vực Nam Á và Đông Nam Á. Câu chuyện của Chuôn Ngọ dù ở quy mô nhỏ cũng không khác là bao với câu chuyện Việt Nam gia nhập TPP, đó là thay vì chờ đón đầu tư nước ngoài và mãi đi gia công, phải dựa được vào thế mạnh thực sự, mở rộng thị trường nhằm tạo hiệu ứng tăng trưởng, qua đó đầu tư trở lại để cải thiện sản phẩm, nâng cao hình ảnh thương hiệu mang bản sắc riêng.
EcoSport khám phá làng sơn mài Hạ Thái và làng khảm trai Chuôn Ngọ.

Team Xedoisong

Bạn đọc bình luận

Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu
Nhập mã bảo mật (*)    Refresh

Cùng chuyên mục