Nghệ thuật cải lương đương đại đang đi về đâu?

Loay hoay tìm hướng đi chính là tình cảnh bi đát của nghệ thuật cải lương hiện nay. Khác xa với thời kỳ cuối thế kỷ XX trở về trước, thời mà cải lương đi đâu cũng đông nghẹt người xem và dễ dàng lấy được nước mắt của khán giả bằng những câu ca mượt mà da diết, những đoạn đổ vọng cổ kéo dài lê thê, hay những vũ đạo đầy khí phách…

Nghệ thuật cải lương đương đại đang đi về đâu? ảnh 1Cảnh trong vở “Mai Hắc Đế” (NH Cải lương Việt Nam)
Những năm gần đây cải lương ngày càng ít khán giả. Nhiều nhà hát, trước đêm diễn, để thu hút khách đã phải trình diễn ca nhạc trước, sau đó chỉ dám trình diễn một số trích đoạn cải lương. Vì vậy, nhiều nghệ sĩ cải lương phải lấn sân lĩnh vực ca nhạc. Âu đây cũng là tình thế chung cho nhiều loại hình kịch hát truyền thống trước thời “loạn” về giải trí với sự xâm nhập ào ạt của các thể loại âm nhạc ngoại nhập thông qua các show game giọng hát hay, các chương trình ca nhạc trẻ với sự tiếp tay của các nhà đài, các kênh truyền thông đại chúng… và sự bỏ ngỏ của giáo dục thẩm mĩ giá trị nghệ thuật.
Nhưng lạ! Khó khăn là thế mà người ta vẫn thấy những nghệ sĩ cải lương luôn xuất hiện trước công chúng với vẻ ngoài lộng lẫy, hào nhoáng như những ngôi sao thực thụ. Nhiều nghệ sĩ trong số đó công chúng đã quen với hình ảnh gắn liền với những chiếc xe hơi sang trọng, họ luôn có trợ lý chẳng khác những sao ca nhạc thị trường. Hơn thế nữa, khi mà các chương trình diễn cải lương toàn vở đã không còn kéo được khán giả tới chật kín rạp hát thì họ lại chuyển sang làm những live show với các chủ đề khác nhau, phổ biến nhất vẫn là kỷ niệm 10 năm 20 năm 30 năm sự nghiệp của họ gắn với sân khấu cải lương. Nhìn những sân khấu hoành tráng, đạo cụ công phu, dàn diễn viên khách mời đông đủ… dễ nghĩ số tiền đầu tư có lẽ phải tính tới hàng trăm triệu, thậm chí bạc tỉ.
Nghệ thuật cải lương đương đại đang đi về đâu? ảnh 2NSND Bạch Tuyết
Tại sao lại có sự mâu thuẫn đến lạ lùng như vậy? Hỏi ra mới biết, hầu hết các nghệ sĩ cải lương được công chúng biết đến ở TP.HCM hiện nay đều có những khoản thu nhập riêng ngoài cải lương. Tuy nhiên, họ lại có tình yêu vô hạn với cái nghiệp của mình, dù thành đạt trong những công việc khác nhưng họ vẫn gắn bó với cải lương, vẫn nhất quyết một hai với sân khấu. Và họ sẵn sàng tương trợ lẫn nhau để bày tỏ tình yêu đối với nghề, lòng biết ơn với tổ nghề. Vì vậy mà những người có điều kiện sẵn sàng cùng góp sức cho bạn bè làm những chương trình đáng nhớ trong sự nghiệp, đó cũng là hành động đáng quý cho cải lương.
Còn nhớ trong một hội thảo về âm nhạc dân tộc tổ chức tại Hà Nội, nguyên Tổng bí thư Lê Khả Phiêu, trong lời phát biểu về ý nghĩa của âm nhạc dân tộc, có một ý: “Sao diễn cải lương gì mà toàn thấy nói” khiến cả hội trường không khỏi ngạc nhiên bởi ông đã chỉ đúng điểm yếu của kịch hát truyền thống hiện nay là hiện tượng kịch nói hóa. Với chèo hay tuồng có lịch sử hàng trăm năm hình thành và phát triển thì các “nhà cách tân” có thể xưng danh thời đại hay những điều gì đó lớn lao để biện hộ cho cái họ đang làm là kịch nói hóa nghệ thuật truyền thống mà thực chất là đang phá đi cái đẹp, đặc sắc nhất mang hồn dân tộc chất chứa trong đó. Nhưng với cải lương xin chớ dùng những mỹ từ to lớn như làm mới hay góp phần hiện đại hóa, đưa cải lương tới gần công chúng hơn để biện hộ cho việc kịch nói hóa nghệ thuật này. Bởi xin thưa, kịch nói có xuất xứ từ phương Tây cả vài trăm năm trước và xuất hiện ở Việt Nam trước khi cải lương ra đời. Cải lương là một sự sáng tạo tuyệt vời của cha ông ta từ gần 100 năm nay nhờ khai thác yếu tố kịch của kịch nói với cổ nhạc phương Nam. Có thể hiểu nôm na, cải lương là một nghệ thuật opera dân tộc đặc sắc, một sự sáng tạo tuyệt vời của cha ông ta từ việc khai thác khéo léo yếu tố phương Tây với truyền thống dân tộc Việt Nam. Cho nên kịch hóa cải lương tưởng như tìm cái mới nhưng thực sự là làm thụt lùi sự phát triển của nghệ thuật này.
Nghệ thuật cải lương đương đại đang đi về đâu? ảnh 3Cảnh trong vở “Tiếng vạc sành” (NH Cải lương Trần Hữu Trang - TPHCM)
Quãng chừng hơn 2 năm trước, tại Liên hoan sân khấu nghệ thuật cải lương toàn quốc, đã xuất hiện nhiều luồng ý kiến về việc ban tổ chức giới hạn phạm vi đề tài cho các vở tham gia từ năm 1930 trở lại đây. Cũng dễ hiểu, bởi cải lương đã hằn sâu trong tâm trí khán giả với mảng nội dung đề tài chủ yếu là mượn những câu chuyện lịch sử hoặc giã sử để nói lên tinh thần yêu nước chống giặc ngoại xâm, những gương anh hùng dân tộc và lòng nhân ái vốn là phẩm chất của người Việt. Những câu chuyện đó càng trở nên hấp dẫn với hình ảnh sân khấu được trang hoàng lộng lẫy, các diễn viên với trang phục vua, quan, quân, hoàng hậu, công chúa… sặc sỡ sắc màu và những màn múa đao múa võ đẹp mắt. Nhưng khi giới hạn đề tài ở Liên hoan thì những yếu tố tưởng chừng không thể thiếu ấy của cải lương đã không còn “đất” để tồn tại. Đương nhiên, đây là thử thách lớn cho cải lương mà ban tổ chức đưa ra, có lẽ họ mong muốn cải lương sẽ có những chuyển biến phù hợp với đời sống đương đại. Và điều này đã làm nhiều người tâm huyết với cải lương băn khoăn. Tuy nhiên, NSND Bạch Tuyết cho rằng: “Không quan trọng đề tài xưa hay nay. Cải lương chỉ có giá trị khi nó đồng hành cùng dân tộc, nói lên được tiếng nói thời đại bằng ngôn ngữ riêng của mình”.
Nghệ thuật cải lương đương đại đang đi về đâu? ảnh 4
Cần nhìn nhận đúng bản chất để có hướng đi phù hợp, cần có sự quan tâm của nhà quản lý nghệ thuật cũng như sự nhiệt tâm của các nghệ sĩ. Với bản chất mang tính tiên phong của mình, với tài năng và tình yêu nghề của các nghệ sĩ tin rằng cải lương sẽ tìm ra hướng đi và vẫn luôn là niềm tự hào của dân tộc.
Nghệ thuật cải lương đương đại đang đi về đâu? ảnh 5Cảnh trong vở “Chuyện tình Khau Vai” (NH Cải lương Việt Nam).

Gia Phong

Bạn đọc bình luận

Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu
Nhập mã bảo mật (*)    Refresh

Cùng chuyên mục