Hai hệ luỵ khi công nghiệp ôtô thất bại

Nhập siêu quốc gia tăng vọt và xe Trung Quốc chiếm lĩnh thị trường xe tải là những hệ luỵ phát sinh từ chính sách phát triển ôtô bất hợp lý.
Hai hệ luỵ khi công nghiệp ôtô thất bại ảnh 1

Trong nửa đầu năm nay số xe nhập từ Trung Quốc tăng rất mạnh. Ảnh: VnEconomy

Vào khoảng giữa năm, câu chuyện mua ôtô đã trở nên rõ ràng: người Việt, cũng như mọi người khác trên thế gian này thôi, đều muốn được sở hữu một cái ôtô. Kinh tế vừa mới có chút dấu hiệu hồi phục, với tỷ lệ gia tăng GDP đâu đó có thể là 6,28% năm nay, là người ta đã thấy tiền đổ vào mua ôtô ào ào. Càng qua giữa năm xu hướng này càng thấy rõ: tính đến tháng 6 này đã là tháng thứ 27 liên tiếp lượng tiêu thụ ôtô cao hơn so với cùng kỳ năm trước. Và trong tháng 6 con số này cũng tăng tới 4% so với tháng trước và tăng 57% so với cùng kỳ năm ngoái: 18.686 chiếc bao gồm 9.769 xe du lịch, 7.834 xe thương mại và 1.093 xe chuyên dụng.

Và điều đó xảy ra trong lúc cư dân vẫn còn đang hồi hộp chờ đợi các chính sách thuế tiếp theo của Bộ Tài chính đối với ôtô. Nếu có một chính sách hợp lý, mức tăng sẽ còn cao hơn nữa.

Ngược dòng thời gian, có thể thấy rằng ngay từ một phần tư thế kỷ trước các nhà lập chính sách nước ta đã biết rằng phát triển công nghiệp ôtô sẽ tạo ra một nguồn thu lớn cho quốc gia: từ công ăn việc làm cho người dân, tay nghề và kỹ năng hiện đại trong lao động cho công nhân đến thuế cho ngân sách nhà nước. Họ cũng biết rằng nếu công nghiệp ôtô không phát triển, thì nhu cầu ôtô khổng lồ của một dân số 100 triệu dân sẽ được đáp ứng bởi các hãng nước ngoài, những người nhìn thị trường Việt Nam như một miền đất màu mỡ ít ỏi đang còn hoang vắng.

Thường thường sự thử thách lòng can đảm không phải là dám chết, mà là dám sống


Châm ngôn hiện đại

Sự hiểu về vai trò công nghiệp ôtô nước nhà của các vị tiên khởi như vậy có thể nói là đầy đủ, sâu sắc và có viễn kiến. Chỉ có việc thực hiện chính sách phát triển công nghiệp ôtô đã diễn ra không được như mong muốn. Có 3 sai lầm chính ở đây ngày hôm nay nhìn lại mới thấy rõ.

Thứ nhất, chúng ta đã muốn có ngay một nền công nghiệp sản xuất ra được một chiếc ôtô hoàn chỉnh, made in Vietnam, mà không ý thức đựợc rằng cần rất nhiều kiến thức, tay nghề và rất nhiều… vốn nữa để có thể thực hiện được nó. Hơn thế, cái ôtô làm ra theo cung cách như thế sẽ rất đắt và không thể có sức cạnh tranh. Một sự bắt đầu từ tốn, không nóng vội theo kế hoạch với công nghiệp phụ trợ sẽ là một định hướng hợp lý hơn để xây dựng công nghiệp ôtô. 

Thứ hai, cơ sở xã hội để xây dựng công nghiệp ôtô đã được đặt không đúng lên vai các doanh nghiệp nhà nước, những thiết chế không có sức sống trong một nền kinh tế trí thức hiện đại. Do vậy, toàn bộ những nỗ lực và sự đầu tư của xã hội cho các doanh nghiệp nhà nước này đã chỉ mang lại một con số không tròn trĩnh trong công nghiệp ôtô nước nhà: đơn giản đây là một nhiệm vụ bất khả thi cho các công chức làm doanh nghiệp dù cho họ có thể là mẫn cán, một luận điểm cũng còn cần bàn.

Cuối cùng, vai trò của thị trường đã không được sử dụng làm cơ sở cho công nghiệp ôtô, nên đã không thể nào lập kế hoạch phát triển được một cách khoa học do thị trường biến động liên tục, nhiều khi cực đoan theo cảm nhận của các nhà làm chính sách ở Bộ Công thương và Bộ Tài chính và một số bộ khác. Tức là một định hướng rõ ràng về thị trường ôtô đã không thể có được.

Hai hệ luỵ khi công nghiệp ôtô thất bại ảnh 2

Do tỷ lệ nội đia hoá rất thấp, xe lắp ráp cũng góp phần làm gia tăng nhập siêu.

Sau một phần tư thế kỷ, hệ luỵ hiển nhiên nhất của một sự không phù hợp trong chính sách công nghiệp ôtô người tiêu dùng Việt Nam nay đều biết: không có ôtô giá phù hợp với thu nhập của người Việt Nam trên thị trường, bất chấp những lời hay ý đẹp mà các hãng sản xuất, các nhà hoạch định chính sách vẫn hằng phát biểu khi khai trưong xây dựng các doanh nghiệp lắp ráp ôtô ở nước ta. Ôtô, một phương tiện để đi lại ở các nước khác, thì vẫn đang còn là một biểu trưng của sự xa xỉ ở nước ta.

Nhưng có hai hệ luỵ khác, cũng rất nặng nề, mà người tiêu dùng chúng ta cũng nên biết đến.

Hệ luỵ thứ nhất là con số nhập siêu quốc gia sẽ tăng vọt vì ôtô, nếu như khuynh hướng hiện nay vẫn tiếp tục. Chỉ tính ôtô nguyên chiếc trong 5 tháng đầu năm 2015 số tiền bỏ ra đã là 1,2 tỷ USD để nhập 45.000 xe, bằng khoảng 80% so với cả năm 2014 là 1,57 tỷ USD với 72.000 chiếc và tăng 125,3% về lượng và 185,7% về giá trị so với cùng kỳ năm ngoái. Bên cạnh đó với con số xe lắp ráp trong nước cũng đang gia tăng đáng kể thì số tiền bỏ ra để nhập linh phụ kiện cũng tăng theo: nên nhớ rằng tỷ lệ nội địa hoá của chúng ta còn rất thấp, chỉ khoảng 10% cho dòng xe du lịch mà thôi, trong khi phần gia tăng về giá trị cũng không bao nhiêu do đóng góp của Việt Nam vào giá trị chiếc xe lắp ráp vẫn chủ yếu là ở lao động giản đơn.

Hệ luỵ thứ hai, khá bất ngờ, là trong nửa đầu năm nay số xe nhập từ Trung Quốc tăng rất mạnh. Nói là bất ngờ vì với kinh nghiệm về xe máy tàu xâm nhập vào nước ta cách đây hơn 10 năm với giá rẻ bèo và chất lượng tương tự, đã tưởng rằng chuyện ôtô tàu vào Việt Nam là điều không thể. Nhưng số liệu cho biết trong 5 tháng đầu năm số xe nhập từ Trung Quốc tăng 295% với 13.400 chiếc, và chiếm phần lớn trong số 17.200 xe tải nhập về Việt Nam. Người Trung Quốc đã rất tài tình khi xâm nhập được vào một thị trường ngách của nước ta, trong khi đáng ra thị trường này cần được Việt Nam nhìn nhận tới ngay từ đầu là nơi mà công nghiệp ôtô nước nhà còn có thể làm được cái gì đó. Nhập siêu với Trung Quốc, khoảng 40 tỷ USD theo số liệu của chúng ta và 60 tỷ USD theo số liệu của Trung Quốc, vì thế sẽ có thể còn chênh lệch hơn nữa.

Cả hai hệ luỵ này đều tạo ra những nguy cơ lớn cho nền kinh tế Việt Nam.

Hệ luỵ thứ nhất thì đến người Nhật Bản cũng tỏ ra lo lắng. Tại Diễn đàn doanh nghiệp Việt Nam giữa kỳ 2015, Hiệp hội doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam (JBAV) đã khẳng định: nếu chính sách phát triển công nghiệp ôtô không hiệu quả, cán cân thanh toán quốc tế sẽ bị thâm hụt và sẽ cản trở tăng trưởng kinh tế dài hạn.

Hệ luỵ thứ hai đã thực sự đã đưa nền kinh tế đến mức nguy hiểm trong quan hệ làm ăn với Trung Quốc: sẽ không thể có sự tự chủ về kinh tế nếu mức độ nhập siêu với Trung Quốc cứ tiếp tục gia tăng như vậy. Đã đến lúc phải có những giải pháp để đưa nhập siêu với Trung Quốc đi xuống, và ôtô không thể là gánh nặng chất thêm trong mối quan hệ giao thương Trung Việt, vốn đã rất khó khăn và tiềm ẩn nhiều nguy cơ  này.

Vì vậy nên sự cân nhắc của Bộ Tài chính với chính sách thuế đối với ôtô nhập khẩu là điều có thể hiểu được. Nhưng những chính sách để phát triển công nghiệp ôtô hiện đang là điều chưa hiểu được.

Tình cảnh hiện nay khiến nhiều người nghĩ rằng để cho công nghiệp ôtô nước nhà được khai tử đi thì hơn. Nhưng ít ai biết rằng dám để cho công nghiệp ôtô sống và làm cho nó thành công mới là thử thách thực sự mà một quốc gia lớn cần phải đương đầu. Có điều, nền công nghiệp này, nếu được xây dựng lại, sẽ không phải do các doanh nghiệp nhà nước đảm nhận. 

Phạm Bích San

Bạn đọc bình luận

Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu
Nhập mã bảo mật (*)    Refresh

Cùng chuyên mục